Ana sayfa Ekonomi HAZİNE’nin İç Borçlanmada en büyük alacaklı: BANKACILIK KESİMİ

HAZİNE’nin İç Borçlanmada en büyük alacaklı: BANKACILIK KESİMİ

12
0

Hazine, iç borçlanma yoluyla bankacılık kesiti, birey ve firmalar, kamu kurumları ve tasarruf kurumlarının finansman fazlalarını kendine transfer eder. Böylelikle tüm bu kesitler iç borçlanmada Hazine’ye kaynaklık etmiş olur. Her bir kaynağın iç borçlanmadaki rolü, makroekonomik göstergeler üzerinde birbirinden farklı tesirler yaratır.

Hazine’nin ihale yoluyla borçlanmaya başladığı 1985 yılından günümüze kadar borçlandığı bölümler içinde en kıymetli hisse, bankacılık bölümüne aittir.

Bankalar, Türkiye’de finansal sistemin en değerli ögesidir. Bankaların kâr yollarından biri devletin iç borçlanmasına kaynaklıktır. Bilhassa piyasa faiz oranlarının yüksek olduğu uzun yıllar ağır bir biçimde DİBS satın alarak hem Hazine’nin nakit kasvetini gidermiş hem de kâr elde etmişlerdir.

Hazine DİBS’lerinin Alıcısı Olarak Neden Bankalar Ön Planda?

Türkiye’de faaliyetine devam eden banka sayısı 54’tür. Bu bankaların 12’si Mevduat bankasıdır. Mevduat bankalarının 3’ü kamu, 9’u özel sermayeli bankadır.  Yabancı sermayeli banka sayısı 21’dir. Yabancı sermayeli bankaların 16’sı Türkiye’de kurulmuş iken 5’i Türkiye’de şube açan banka statüsündedir. Ayrıyeten 14 adet Kalkınma ve Yatırım bankası ile 6 adet İştirak Bankası ve bir de TMSF’ye devredilen banka bulunmaktadır.

İç borçlanmanın yıllar itibariyle artışı, bankaları ve bilhassa sistemin güçlü aktörlerinden seçilen piyasa yapan bankaları adeta “DİBS müşterisi” pozisyonuna getirirken, Türkiye’de Hazine’nin DİBS sahipliğinde bankaların ön planda olmasının temel nedenleri şunlardır:

Hazine, kısa vadeli fon muhtaçlığını karşılık durumları uygun olduğunda ellerinde atıl fon bulunan bankalardan karşılarken, bankacılık sisteminin yasal düzenlemelerine nazaran bu kesim topladıkları mevduat ve/veya yedek akçeleri ile mümkün ziyan karşılıklarının aşikâr bir yüzdesini TCMB’deki devlet tahvilleri hesabına yatırmak durumundadır.

Hazine, piyasayı denetim etmek ve/veya ticari kredileri kısmak hedefiyle bankalara DİBS satar. İktisadın sakinliğe girdiği ve bankalarda kredi süreçlerinin az olduğu devirlerde, iç borçlanma aracılığıyla bankalarda atıl duran ve işletilmeyen fonlar Hazine’ce alınarak iktisada aktarılmış olur.

1985 yılı ortasından itibaren Hazine’nin ihale sistemine geçmesiyle DİBS ihracı sistemli hale geldi ve iç borçlanma ölçüsü da yıldan yıla artış gösterdi. İç borç stokunun ulusal gelir içindeki hissesi 1985 yılında %15’ten 2001’de %50’ye kadar çıktı.

Piyasa yapıcılığı sistemi ile bankalar, elde ettikleri haklar ve üstlendikleri yükümlülükler çerçevesinde nizamlı olarak DİBS almaya başladılar. Bu sistem piyasa yapan bankaların sistemli DİBS ihalelerine girmesini gerektirdi ve bankalar en büyük DİBS alıcısı olmaya devam etti.

Bankaların 1987-2007 Yıllarında Hazine İç Borçlanmasına Kaynaklık Serüveni (bkz. Grafik 1)

1987-2007 yılları ortasında DİBS alıcısı olarak bankacılık kesitinin hissesi, ortalama %80 olarak gerçekleşti.

Her ne kadar 1992 yılı sonrasında halka direkt satış uygulaması başlamışsa da bankacılık kesiti birincil piyasada DİBS’lerin en kıymetli alıcısı olmaya devam etti. Halka direkt satışın yaygınlaştığı 1993 ve 1994 yıllarında birey ve firmaların iç borçlanmada hissesi bir ölçü arttı.

1994 ve 2000-2001 krizleri bankacılık bölümünde iflasları getirdi. Misyon ziyanları sonucu bu yıllarda iç borç stokunda bankaların hissesinde azalış ortaya çıktı.

2001 yılında Kamu bankalarının misyon ziyanları ve TMSF kapsamındaki bankaların muhtaçlığı için ağır bir biçimde özel tertip tahviller ihraç edildi. Bu senetlerin faiz yükü 2002 yılı bütçesine yansıdığından 2002 yılında iç borç stoku da kıymetli ölçüde arttı ve iç borç stokunun nakit-nakit dışı yapısı bozuldu.

2001 krizi ile birlikte TMSF’ye devredilen bankalar nedeniyle Kamu kurumlarının hissesinde artış yaşandı. Bu dağılıma 2001 yılındaki vazife ziyanları nedeniyle ihraç edilen senetlerin kamu kısmınca alınması tesir yaptı.

DİBS’lerin satışında aracılık edecek olan dalın önde gelen bankalarıyla oluşan piyasa yapıcılığı sistemi 1999 yılında yürürlüğe girdi. Uygulama Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizi ile birlikte aksadıktan sonra 2001 Ağustos ayından itibaren daima hale geldi. Piyasa yapıcılığı sistemi sayesinde DİBS’lerin sahipliğinde bankaların hissesi artmaya devam etti.

Lakin 2000-2001 krizlerinin akabinde piyasa yapan bankalar menkul bedeller cüzdanlarını daraltıp giderek daha düşük ölçüde DİBS’lerden oluşan menkul pahası etkinlerinde tutmaya başladılar. 2003 sonrasında ise piyasa yapan bankalar tertipli bir biçimde DİBS alımına devam etmelerine ve ihale alım performansları düzgün gitmesine karşın bu defa DİBS faizlerinin düşmeye başlaması kârlılıklarını etkiledi.

Grafik 1. İç Borçlanmanın Alacaklılara Nazaran Dağılımı (Yurtiçi Yerleşikler İçindeki Pay) (1987-2020)

Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Hazine İstatistikleri ve Merkezi İdare İç Borç İstatistikleri.

Bankaların 2008-2020 Yıllarında Hazine İç Borçlanmasına Kaynaklık Serüveni (bkz. Grafik 2)

2008-2020 yılları ortasında DİBS alıcısı olarak bankacılık kesitinin hissesi, ortalama %70 civarında gerçekleşti. 2008 Global krizi sonrasında da piyasaya verilen borçların en büyük alıcısı yeniden bankalar oldu.

Bankacılık dışı kesimde yer alan birey ve firmaların toplamdaki hissesi 2014-2017 yılları ortasında artsa da bankaların hissesi %60 civarındaydı. Münasebetiyle iç borç stokunun alacaklıları ortasında global kriz öncesinde olduğu üzere 2020’deki pandemi krizinde de en yüksek hisse bankacılık bölümüne ilişkin oldu.

DİBS alıcısı Menkul Değer Yatırım fonlarının iç borç senetleri sahipliği, 2018 yılı sonrasında artış gösterdi.

Lakin daha da değerlisi 2020 yılında Merkez Bankası’nın Hazine’ye kaynaklık etmesi sonucu Merkez Bankası’nın iç borç stokunun alacaklıları ortasındaki hissesi yükselişe geçti. Bu hisse, bir evvelki yıla oranla üç kat arttı.

Grafik 2. İç Borçlanmanın Alacaklılara Nazaran Dağılımı (Yurtiçi Yerleşikler İçindeki Pay) (2008-2020)

Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Hazine İstatistikleri ve Merkezi İdare İç Borç İstatistikleri.

Hangi Bankalar “Büyük” Alacaklı?

Hazine’nin iç borçlanmasında en değerli alacaklıların bankalar, bilhassa de piyasa yapan bankalar olduğu su götürmez bir gerçek. Lakin bankaların sermaye yapıları, kamu ya da özel banka olup-olmadığı da hem Hazine’nin borçlanma alışkanlığı ve maliyeti hem de bankaların faal yapıları üzerinde kıymetli tesirler bırakacağından ayrıyeten incelemekte yarar var (bkz. Grafik 3 ve 4):

2008 sonrası DİBS’lerin bankacılık kısmı içinde temel alıcısı, Özel bankalar ile Kamu bankaları oldu.

2015 yılı sonrası yerli sermayeli birden fazla bankanın yabancı sermayeli bankalar tarafından satın alınmasıyla iç borçlanma senetlerine sahiplikte yabancı bankaların hissesi yükselirken yerli bankaların hissesi azalmaya başladı.

Grafik 3. İç Borç Stokunun Alacaklıları (Bankacılık Bölümü İçindeki Pay) (2008-2020)

Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Hazine İstatistikleri ve Merkezi İdare İç Borç İstatistikleri.

Bankacılık bölümünde DİBS sahipliğinde hissesi en düşük olanlar Kalkınma ve Yatırım bankaları ile Kalkınma bankalarıdır. Fakat İştirak bankalarının hissesi 2018 yılı sonrası yükselişe geçti. Hissesi artan İştirak bankaları, kamu sermayeli iştirak bankalarıdır.

Son üç yılda iç borç stokunda %100’lük artış yaşanırken Kamu bankalarının senet sahipliğinde dikkat cazibeli bir artış ortaya çıktı.

Kamu bankalarının iç borç alacaklısı olarak bankacılık kısmındaki hissesi 2019’da %44 ve 2020’de %51,5 olarak gerçekleşti.

Grafik 4. DİBS Sahipliğinde Kamu Bankalarının Hissesi (DİBS/Finansal Varlıklar)

Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği.

Son yıllarda DİBS sahipliğinde artan hissesi ile dikkat çeken Kamu bankalarının (Halkbank, Vakıfbank ve Ziraat Bankası) finansal varlıkları içindeki devlet borçlanma senetlerinin hissesi Grafik 4’den görülebilir.

2017 sonrası iktisatta yetersiz büyüme, dolarizasyon ve dış kaynaklara ulaşmada yaşanan zahmetler ve 2020 pandemi yılı nedeniyle iç borçlanmada rekor kıran Hazine’nin nakit sıkışıklığını Kamu bankaları sayesinde süratle tahlile kavuşturma yoluna gittiği anlaşılmaktadır. Hasebiyle kamuyu fonlama vazifesi 2017 yılıyla bir arada Özel bankalardan Kamu bankalarına geçmiş durumdadır.

Kamu bankalarının etkinlerinde DİBS’lerin hissesi giderek arttığında, faal kalitesi bozulur ve kırılganlığı artar. Kelam konusu menkul bedellerin piyasalardaki dalgalanmalara hassaslığı sonucu vade riskini yüklenen bankaların, bilhassa açık konum ya da kısa vadeli fonlama prosedürleri ile bu menkul pahaları fonlaması sonucu, 1994 ve 2000-2001 krizlerindeki sonuçlarla karşılaşılabilir. O nedenle de Kamu bankalarının vazife ziyanları ortaya çıktığında zararın toplumsallaşması riski vardır.

Prof. Dr. Binhan Elif YILMAZ 18.02.2021, Grafikler orjinal makalede

Bankavitrini haber sitesini ziyaret edin

Hazine’nin TCMB’den Borçlanması ve Hazine’nin Bir Bankadan Borçlanması

Ankara YHT’de Hazine söğüşleniyor!

Güçlü Dolar + Yükselen Faiz = Finansal Kriz

IIF: Türkiye iflas artışında dünyada birinci oldu

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here